Regeneratieve gemeenschapsboerderijen
Laatste update: 20 november 2025
Introductie
In het Gelderse Empe, midden in het kleinschalige landbouwgebied van de gemeente Brummen, ligt Erve Kiekebos: een voormalige melkveehouderij van 18 hectare die wordt omgevormd tot een regeneratieve gemeenschapsboerderij. Boeren Jaap Fris en Niels Moshagen werken hier samen met vrijwilligers, klanten en mede-eigenaren aan een plek waar natuur, voedselproductie en gemeenschap hand in hand gaan.
Voordat ze gingen boeren, runden Jaap en Niels samen startup studio Mindt, waarmee zij duurzame initiatieven lanceerden en ondersteunden. Rond 2018, met jonge kinderen op komst, groeide bij beiden de wens om zich te wortelen op een vaste plek en niet langer dagen achter hun computer te zitten. Ze wilden de handen uit de mouwen - en in de aarde - steken. Ze namen vier jaar de tijd om zich om te scholen tot boer en te onderzoeken hoe ze een toekomst als boer konden opbouwen. In 2022 viel alles op zijn plek: Lenteland had in Empe een boerderij gekocht en zocht ondernemers die daar een regeneratieve boerderij wilden starten. Jaap en Niels doorliepen de selectieprocedure van Lenteland en werden uiteindelijk gekozen als de eerste Lenteland-boeren in Nederland. Inmiddels zijn er zeven Lenteland-boerderijen, waaronder één in België.
Foto door: Jens Cordier
Toen Jaap en Niels in Empe begonnen, bestond het land vooral uit Engels raaigras en leegstaande stallen. Inmiddels vind je er een tuinderij, pluktuin, opstartende bosgaard, een kudde runderen in rotatiebegrazing, een boerderijwinkel en een terras. Er worden veld-diners georganiseerd, er zijn cabins voor overnachtingen en langs de randen ontstaan natuurvriendelijke oevers.
Visie
Jaap en Niels willen met Erve Kiekebos laten zien hoe landbouw, natuur en gemeenschap elkaar kunnen versterken. Niet de maximale productie staat centraal, maar het samen creëren van ecologische en sociale waarde. De boerderij is een plek waar Jaap en Niels voedsel verbouwen, biodiversiteit herstellen en de gemeenschap elkaar ontmoet.
De aanpak rust op drie pijlers:
- Natuurherstel en biodiversiteit: van rotatiebegrazing met runderen tot aanleg van bosgaarden en natuurvriendelijke oevers.
- Gemeenschapszin: bewoners, vrijwilligers en investeerders zijn via mede-eigenaarschap direct betrokken.
- Gezond voedsel dichtbij: lokaal geproduceerd, zonder kunstmest of pesticiden, direct naar consument en horeca.
De tuinderij van Erve Kiekebos werkt volgens regeneratieve principes en het CSA-model (Community Supported Agriculture). Via een seizoensabonnement delen deelnemers mee in de oogst en het risico van het boeren. Een deel van de groenten en kruiden wordt daarnaast verkocht via de boerderijwinkel en aan horeca in de regio. De pluktuin met honderden bessenstruiken verbindt bezoekers met de plek: iedereen mag in het seizoen zelf bessen oogsten.
Jaap: “We hadden hier een leeg canvas, maar zagen meteen: dit kan uitgroeien tot een levend landschap waarin natuur en gemeenschap samenkomen.”
Juridische structuur
Onderneming
Erve Kiekebos is, net als alle Lenteland-boerderijen, een coöperatie U.A. U.A. staat voor ‘uitgesloten aansprakelijkheid’ en betekent dat leden niet persoonlijk aansprakelijk zijn voor eventuele schulden van de coöperatie en alleen risico lopen over het bedrag dat zij hebben ingelegd. De coöperatie is steward-owned en is ingericht volgens het zogenaamde drievoudig eigenaarschapsmodel dat binnen Community Land Trusts toegepast wordt.
De drie eigenaarschapsrollen:
Leden A | Lid B | Leden C | |
Type eigenaar | Creatieve eigenaren | Juridisch eigenaar | Economische eigenaren |
Rol | Jaap en Niels, de boeren, bepalen de koers van de boerderij en hebben de dagelijkse leiding. | Stichting Lenteland, die de missie bewaakt en mede-eigenaar is van de coöperatie (heeft o.a. een blokkerende stem bij verkoop van de boerderij). | De certificaathouders uit de gemeenschap. Hun mede-eigenaarschap is zo ingericht dat de missie van Lenteland en het gemeenschappelijk belang altijd leidend blijven. |
Stemrecht | Samen evenveel stemmen als C | Evenveel stemmen als A + C samen | Groeit mee met aantal certificaten obv staffel |
Winstrecht | 20% bij winstuitkering | geen | 80% bij winstuitkering |
De boeren hebben de centrale rol. Zij nemen operationele beslissingen zelfstandig en stemmen grote keuzes – zoals investeringen of uitbreidingen – af met Stichting Lenteland die als mede-bestuurder in de coöperatie zit.
“De inhoudelijke verantwoordelijkheid en kennis wordt echt bij de boeren gelegd,” zegt Jaap. “We worden wel door Lenteland gechallenged op onze aannames en businesscase, maar niet op hoeveel koeien we laten begrazen. Inhoudelijk hebben we alle vrijheid.”
Minimaal één maal per jaar vindt een Algemene Ledenvergadering (ALV) plaats. Tijdens deze bijeenkomsten informeren de boeren de certificaathouders en andere leden over de voortgang en worden officiële besluiten genomen. De stemverhouding van certificaathouders groeit mee met hun inleg volgens een staffel, met een ingebouwd maximum zodat zeggenschap zich niet kan concentreren bij één of een paar certificaathouders. Hoe meer certificaten je koopt, hoe minder hard je stemrecht meegroeit. Hoe langer je certificaten houdt, hoe meer stemrecht je krijgt. Zo wordt betrokkenheid beloond.
- Bij reguliere besluiten: zoals het vaststellen van de jaarrekening en het goedkeuren van de begroting – hebben de boeren en Stichting Lenteland samen de doorslaggevende stem.
- Voor bijzondere besluiten: zoals statutenwijzigingen, verkoop van de grond, ontbinding van de coöperatie of het beëindigen van het lidmaatschap van de boeren of Stichting Lenteland – is een versterkte meerderheid van 75% van de stemmen vereist. Deze besluiten kunnen alleen doorgaan met instemming van Stichting Lenteland, die optreedt als bewaker van de missie.
Waar de eerste jaren vooral in het teken stonden van ondernemen en opbouwen, komt nu - met inmiddels ruim tweehonderd mede-eigenaren - de formele besluitvorming nadrukkelijker in beeld. Volgens Jaap zijn afspraken over financiering en besluitvorming daardoor belangrijker geworden. Tegelijkertijd merkt hij dat de ALV soms nog vrij traditioneel verloopt: met een agenda, een voorzitter en vragen vanuit de zaal. Het risico is dat dit te veel op een klassieke aandeelhoudersvergadering gaat lijken, waarin de boeren zich vooral verantwoorden tegenover de certificaathouders, in plaats van dat ze naast elkaar staan en samen de uitdagingen oppakken.
Foto door: Jens Cordier
Die zoektocht naar een meer gezamenlijke vorm is dus nog gaande. Het doel is om betrokkenheid zo vorm te geven dat iedereen de verantwoordelijkheid als een gedeelde uitdaging ervaart. Daarbij hoort wel dat de boeren hun keuzes en uitgaven kunnen uitleggen, maar niet dat er te veel afstand ontstaat tussen bestuurders en certificaathouders.
“We zoeken naar vormen waarin het niet voelt als een klassieke aandeelhoudersvergadering. We willen ons niet verantwoorden tegenover, maar samen bouwen mét de certificaathouders.” zegt Jaap.
Grond
De 18 hectare van Erve Kiekebos is eigendom van de coöperatie. Het bijzondere aan dit model is dat de boeren daardoor geen pacht hoeven te betalen Er is wel een rentelast van 1,2% op de grond, maar de jaarlijkse rentelasten nemen geleidelijk af, omdat bij elk verkocht certificaat 75% van de inleg wordt gebruikt om de hypotheek af te lossen. Dit geeft de ruimte om langjarig te investeren in landschapsherstel en agroforestry.
De boerderij beschikt daarnaast over gebouwen - stallen, schuren en een woonhuis - die samen met de grond onderdeel zijn van de coöperatie. Zo blijft alles in gemeenschappelijk bezit en wordt speculatie op grond en gebouwen uitgesloten.
Foto door: Jens Cordier
Jaap: “Als je pacht voor zes jaar, plant je geen bomen. Wij wel. We werken echt voor de generaties na ons.”
Financiering
De aankoop van Erve Kiekebos - ongeveer €4,1 miljoen inclusief verbouwingen en investeringen - is deels voorgefinancierd door Stichting Lenteland. De gemeenschap neemt de investeringen de komende jaren stap voor stap over en investeert mee in volgende stappen. Het uiteindelijke doel is dat de gemeenschap volledig eigenaar wordt van de boerderij. Zodra de lening wordt afgelost, kan Stichting Lenteland het kapitaal weer voor een nieuwe boerderij inzetten.
Iedereen kan mede-eigenaar worden van Erve Kiekebos door certificaten te kopen, vanaf €500 (5 certificaten). Inmiddels zijn er ruim tweehonderd mede-eigenaren aangesloten en is er al meer dan € 800.000 opgehaald. Dit bewijst dat een gemeenschap substantieel kan meefinancieren!
Eén certificaat bestaat uit twee delen:
- 75% gaat naar de grond en gebouwen: dit deel is waardevast en het is mogelijk om inflatiecorrectie te ontvangen.
- 25% gaat naar de exploitatie: dit deel is risicodragend en kan op termijn winstdeling opleveren.
Dit maakt mede-eigenaarschap aantrekkelijk: het grootste deel van de inleg is gekoppeld aan de grond en de gebouwen en daarmee waardevast, terwijl een kleiner deel direct bijdraagt aan de ontwikkeling van de exploitatie.
De certificaten van Erve Kiekebos zijn beperkt verhandelbaar: wie tussentijds wil uitstappen, kan zijn certificaten alleen aanbieden aan de coöperatie. Vanaf twee jaar na aankoop kan de coöperatie aangeboden certificaten intrekken tegen uitbetaling van de zogenoemde grondwaarde (75% van de inleg, vermeerderd met een inflatiecorrectie). Om dit te kunnen doen wordt een reserve aangehouden, maar de terugkoop hangt wel af van de beschikbare liquiditeit. Dit zorgt voor stabiliteit in het eigendom en voorkomt speculatie, maar betekent ook dat deelnemers niet zomaar uit kunnen stappen.
Winstuitkering volgt pas zodra de boerderij financieel gezond is. Dan gaat 80% van de winstuitkering naar certificaathouders en 20% naar de boeren en oud-boeren. Op die manier delen zowel gemeenschap als boeren mee in het resultaat.
Voor Jaap en Niels is dit traject ook een leerproces. In de eerste jaren stonden zij tegelijk voor de opgave om de boerderij op te bouwen en financiering rond te krijgen. Dat zijn, zoals ze zelf zeggen, “twee totaal verschillende werelden”. Soms gaat het langzamer dan gehoopt en moet er extra geleend worden bij Lenteland. Tegelijkertijd groeit het vertrouwen: dankzij ruim tweehonderd mede-eigenaren en een diversiteit aan activiteiten staat er inmiddels een stevig fundament.
Het streven van Jaap en Niels is om in 2027 de exploitatie sluitend te krijgen. Ze hopen dat dit niet alleen de fase markeert waarin de exploitatie financieel sluitend wordt, maar ook het moment waarop een nieuwe groep mede-eigenaren wil instappen.
Zoals Jaap zegt: “De eerste lichting deelnemers zijn de pioniers. Daarna volgt hopelijk een bredere groep mensen die het aandurft om onderdeel te worden van dit model.”
Rol en positie van de boeren
De coöperatie zorgt voor basiszekerheden: beide boeren en hun gezinnen wonen op het erf. De huidige woning wordt verbouwd tot twee woningen die beide gezinnen straks huren van de coöperatie. Jaap en Niels zijn in loondienst van de coöperatie en ontvangen een basisinkomen dat kan doorgroeien naar een ‘volwaardig’ inkomen zodra de boerderij winstgevend is.
Omdat de grond in gemeenschappelijk eigendom is en de hypotheek stap voor stap wordt afgelost, groeit de financiële ademruimte van de boerderij mee met de gemeenschap. Dit vergroot de kans dat de exploitatie op termijn voldoende oplevert om niet alleen een stabiel inkomen te garanderen, maar ook mee te delen in de winst.
Foto door: Jens Cordier
De boeren ontvangen hiervoor een aandeel van 20% van een winstuitkering, waardoor hun inzet zowel zekerheid als perspectief biedt. Daarnaast zijn Jaap en Niels zelf ook certificaathouder. Hun persoonlijke investering is bescheiden, maar maakt hen - naast creatief eigenaar -ook economisch eigenaar. Als boer zelf investeren is niet verplicht, maar wordt wel aangemoedigd door Lenteland.
Hoewel Jaap en Niels nu geen regulier pensioen opbouwen, is afgesproken dat zij ook als oud-boeren winst kunnen blijven ontvangen. Daarmee blijven zij verbonden aan de lange termijn ontwikkeling van de boerderij. Het uitgangspunt is wederkerigheid: de boeren dragen zorg voor de boerderij, de gemeenschap en het landschap - en als de boerderij succesvol is, kan ook op lange termijn voor oud-boeren gezorgd worden.
“Het is geen model waarin je financieel rijk wordt, maar wel een model waarin boeren, de gemeenschap en de natuur het vol kunnen houden” zegt Niels.
Community
Rond Jaap en Niels is inmiddels ook een klein maar veelzijdig team opgebouwd. Er is een tuinder in dienst die de groenteteelt coördineert, iemand die zich richt op de bomen en de verwerking van oogstproducten zoals jam, en de partner van Jaap die het sociale hart van de boerderij vormt en ervoor zorgt dat bezoekers met een glimlach vertrekken. Sommige teamleden zijn ook mede-eigenaar en investeren zelf mee in de coöperatie.
Foto door: Jens Cordier
Daarnaast is er een vaste groep vrijwilligers, aangevuld met mensen die zo nu en dan meehelpen. Sommigen van hen zijn ook certificaathouders. Dat maakt het model van Lenteland bijzonder inclusief: je hoeft geen mede-eigenaar te zijn om in de oogst te delen of als vrijwilliger mee te werken. Iedereen kan bijdragen op de manier die bij hem of haar past.
Vrijwilligers helpen nu vooral in de tuinderij of bij onderhoud van de bomen, maar Jaap en Niels zien nog veel meer mogelijkheden.
Jaap: “Er is enorm veel sociaal kapitaal dat we nu nog niet benutten. Mensen met financiële kennis, met ervaring in marketing of educatie, die zouden we graag meer willen betrekken. Daarom start de boerderij met periodieke werkdagen en projectgroepen, waarbij geïnteresseerden samen met de boeren vraagstukken oppakken.”
Werken in een team maakt het voor Jaap en Niels inmiddels mogelijk om af en toe met hun gezin vakantie te kunnen nemen.
Niels: “ Dan is het even wat drukker voor de ander, maar alles kan gewoon doorgaan.”
Naast Erve Kiekebos, zijn er inmiddels 6 andere plekken in Nederland waar Lenteland-boeren van start zijn. De Lenteland-boeren ontmoeten elkaar regelmatig om kennis en ervaringen uit te wisselen. Daarbij komen zowel praktische thema’s - zoals bedrijfsvoering en teelt - als de ontwikkeling van het coöperatiemodel aan bod.
Zo ontstaat stap voor stap een gemeenschap van Lenteland-boeren die samen bouwen aan de toekomst van boerderijen in Nederland.
Afsluiting
De opstartjaren van Erve Kiekebos laten zien dat regeneratieve landbouw niet alleen draait om voedsel en biodiversiteit, maar net zo goed om mensen, geld en vertrouwen. Het starten van een boerderij en het ophalen van financiering bleken twee intensieve trajecten die elkaar soms in de weg zitten, maar ook kunnen versterken. Inmiddels heeft Erve Kiekebos een stevige basis met ruim tweehonderd mede-eigenaren, een diversiteit aan activiteiten en een groeiende gemeenschap die zich verbonden voelt met de plek.
Het Lenteland-model bewijst dat een gemeenschap substantieel kan bijdragen aan het financieren van landbouwgrond en het ontwikkelen van een toekomstbestendig boerenbedrijf.
De komende jaren verschuift de focus van opbouw naar bestendiging: rond 2027 hopen zij financieel break-even te draaien.
“Ik bezit hier niets en tegelijkertijd alles. Elke ochtend opstaan en weten: ik mag hier werken, met dit landschap en deze gemeenschap. Dat is mijn rendement,” aldus Jaap.
Foto door: Jens Cordier
Lessons learned
- Bouw aan vertrouwen tussen boer, gemeenschap en missie bewaker: Het drievoudige eigenaarsmodel met boeren (creatief eigenaar), gemeenschap (economisch eigenaar) en stichting Lenteland (juridisch eigenaar), vraagt om voortdurende afstemming. De stichting bewaakt de missie, de gemeenschap financiert de missie en de boeren geven hem dagelijks vorm. Heldere afspraken en transparantie zorgen ervoor dat de rolverdeling werkt.
- Nodig de gemeenschap uit om mee te investeren: De ruim tweehonderd mede-eigenaren van Erve Kiekebos investeren substantieel. Veel mensen zijn bereid om een nieuwe vorm van landbouw financieel mogelijk te maken!
- Eigendom als fundament voor regeneratie: Doordat de coöperatie eigenaar is van de grond, kan de boerderij zich op natuurherstel en lange termijn investeringen richten. Volgende generaties boeren hoeven de grond niet over te kopen, maar kunnen gewoon instappen. Zo ontstaat (en blijft!) er veel ruimte voor regeneratief boeren.
- Geef boeren bestaanszekerheid, ruimte én perspectief: Een basisinkomen, woonruimte op het erf en de mogelijkheid om mee te delen in toekomstige winst bieden Jaap en Niels stabiliteit en perspectief. De ideale mix voor Jaap en Niels om de sprong naar het boerenleven te durven maken en ondernemende ruimte te ervaren.
- Koester en ontwikkel de gemeenschap als bron van kennis en energie: Vrijwilligers, klanten, medewerkers en mede-eigenaren kunnen kapitaal, tijd, omzet en ideeën inbrengen. Door de potentie van een betrokken groep mensen te benutten, wordt de boerderij een plek waar de gemeenschap zich verantwoordelijk voor voelt.
Meer informatie
Podcast
Wil je meer weten over Lenteland en Erve Kiekebos? Luister dan de episode van De Steward-Ownership Podcast met Jaap Fris:
- Steward-Ownership Podcast – Boeren als stewards: Erve Kiekebos (wordt binnenkort gepubliceerd)
Juridische documentatie
De statuten van Erve Kiekebos kun je hieronder downloaden:
- Statuten Gemeenschapsboerderij Erve Kiekebos coöperatie U.A.
- Informatiedocument voor certificaathouders - Erve Kiekebos
Deze documentatie is niet voor ieder initiatief geschikt en is niet bedoeld als juridisch advies. We raden je aan om altijd deskundig advies in te winnen en verwijzen je graag door naar de makers van de documentatie. We Are Stewards en de personen die deze documentatie hebben gemaakt zijn niet aansprakelijk voor de gevolgen van het hergebruik ervan.
Verder lezen
- Meer informatie over Lenteland
- Meer uitleg over hoe je mede eigenaar kunt worden
- Lees meer over hoe je in Lenteland boerderijen kunt investeren
- Meld je aan als boer bij Lenteland